elona sign

Ο σημερινός Ελληνισμός (και κατ' επέκταση ολόκληρος ο σύγχρονος κόσμος) έχει κληρονομήσει πολλούς θησαυρούς από την ελληνική αρχαιότητα. Η ελληνική γλώσσα με ιστορία τριάντα αιώνων και άνω συνεχούς εξέλιξης αλλά και σταθερότητας εν μέσω αλλαγής είναι αναμφίβολα θήσαυρος ανεκτίμητης πολιτισμικής αξίας. Η κοινή νεοελληνική είναι αξιοθαύμαστο παλίμψηστο στοιχείων απ' όλο το φάσμα του ελληνισμού, και η ευρεία της χρήση πλέον σε κάθε γωνιά της Ελλάδας μας κάνει να ξεχάσουμε τις θαυμάσιες νεοελληνικές διαλέκτους και ιδιώματα εντός και εκτός Ελλάδας όπως λ.χ. τα κρητικά, τις βόρειες διαλέκτους, την κυπριακή διάλεκτο, την ποντιακή, τις κατωιταλικές διαλέκτους. Αυτές οι διάλεκτοι προέρχονται χωρίς εξαίρεση από την ελληνιστική κοινή, μείγμα της αττικής και ιωνικής που εμφανίστηκε κατά την μεγάλη εξάπλωση του ελληνισμού ύστερα από τις εκστρατείες του Μεγάλου Αλεξάνδρου.

Ωστόσο, στην κλασική περίοδο και πριν, τα αρχαία ελληνικά είχαν μεγάλη ποικιλία διαλέκτων. Οι βασικές διαλεκτικές ομάδες ήταν η δωρική, η αττική-ιωνική, η αιολική και η αρκαδο-κυπριακή, οι οποίες σταδιακά εξεφάνησαν κατά την μεταγενέστερη αρχαιότητα λόγω της όλο και ευρύτερης διάδοσης της ελληνιστικής κοινής. Ετσι, οι διάλεκτοι της νεοελληνικής προέρχονται εμμέσως από τη διάλεκτο της αρχαίας Αθήνας, την αττική. Υπάρχει όμως μια σημαντική εξαίρεση: οι αρχαίοι Σπαρτιάτες μιλούσαν τη λακωνική διάλεκτο, μέλος της δωρικής ομάδας και σήμερα στις πλαγιές του όρους Πάρνωνα της Πελοποννήσου λίγοι σύγχρονοι Ελληνες μιλάνε μια γλώσσα που κατάγεται απευθείας από την αρχαία λακωνική, τα τσακώνικα.

Η τσακωνική διάλεκτος ομιλείται στην Τσακωνιά της επαρχίας Κυνουρίας της ανατολικής Αρκαδίας, σε μια περιοχή η οποία βρίσκεται ανάμεσα στο όρος Πάρνωνα και στον Αργολικό Κόλπο. Θεωρείται μοναδική όχι μόνο αφού είναι ο μόνος ζωντανός απόγονος της Λακωνικής διαλέκτου της αρχαίας Σπάρτης και των Δωρικών διαλέκτων γενικά, αλλά και γιατί εμφανίζει σημαντικές διαφορές από τις διαλέκτους της νεοελληνικής. Υποτίθεται ότι η γεωγραφική απομόνωση της Τσακωνιάς συνέβαλε και στη διατήρηση αρχαίων στοιχείων και στη δημιουργία νέων γλωσσικών χαρακτηριστικών. Σήμερα ο αριθμός ομιλητών έχει περιοριστεί υπό την επίδραση παραγόντων όπως της απαγόρευσης της διαλέκτου στα σχολεία στα 1950, μετανάστευσης κ.α. Παρά ταύτα οι τσάκωνες είναι περίφανοι της γλωσσικής κληρονομιάς τους και γίνεται μεγάλη προσπάθεια να μαθαίνουν τη διάλεκτο νέοι άνθρωποι της περιοχής. 

Αν και διάλεκτος της νεοελληνικής, η τσακωνική δεν είναι αμοιβαία κατανόητη με αυτήν - υπήρχαν βέβαια περιπτώσεις τσακώνων που δεν ήξεραν τα νέα ελληνικά μέχρι (σχετικά) πρόσφατα (1950-60) - και οι μη-τσάκωνες ομιλητές της νεοελληνικής δεν καταλαβαίνουν τα τσακώνικα εκτός αν τα έχουν μάθει συνειδητά. Παρά τις πολλές ομοιότητες μεταξύ των δυο γλωσσών, οι οποίες μοιράζονται μια ιστορία με πολλά κοινά σημεία, υπάρχουν σημαντικές διαφορές ως προς την προφορά, το λεξιλόγιο, την κλίση ρημάτων και ουσιαστικών.

Κυριότερα χαρακτηριστικά της Τσακωνικής

Η διάλεκτος ομιλείται σήμερα στον Τυρό, Σαπουνακαίικα, Πέρα Μέλανα, Πραγματευτή, Βασκίνα, Λεωνίδιο, Πραστό, Αγιο Αντρέα και σε άλλα χωριά της Κυνουρίας σε μια λωρίδα ανάμεσα στα χωριά Πούλιθρα προς το νότο και Κορακοβούνι προς το βορρά, στις πλαγιές του Πάρνωνα στη δύση και στον Αργολικό Κόλπο (Μυρτώο Πέλαγος) στην ανατολή.  Στην περιοχή αυτή μιλάνε το νότιο ιδίωμα, το οποίο είναι πλέον η μόνη ποικιλία της Τσακωνικής σε καθημερινή χρήση, σε αντιδιαστολή με το βόρειο ιδίωμα που μιλιόταν στα χωριά Καστάνιτσα και Σίταινα (δυτικά και βορειοδυτικά του Πραστού ανάλογα). Πιθανόν να έχει εκλείψει το ιδίωμα αυτό - ο Θανάσης Κωστάκης (γνωστός γλωσσολόγος και ειδικός της τσακωνικής από τα Μέλανα) επισημαίνει ότι ακόμα στα 1930 'η διάλεκτος εδώ είχε ήδη υποχωρήσει σε πολύ μεγαλύτερο βαθμό ... από όσο στα υπόλοιπα τσακωνοχώρια.' (Κωστάκης, Λεξικό της Τσακωνικής Διαλέκτου, σελ. θ', Αθήνα 1986).  Ελπίζω σύντομα να με διαψεύσει κανείς στην τοποθέτηση αυτή - πάντως ο Ν. Λιόσης αναφέρει ότι βρήκε ελάχιστους ομιλητές που ήξεραν καλά το βόρειο ιδίωμα, όταν μάζευε υλικό για τη διδακτορική του διατριβή το 2003 (Λιόσης, 2007 Γλωσσικές επαφές στη Νοτιοανατολική Πελοπόννησο (ΑΠΘ)).

Αλλη ποικιλία της τσακωνικής μιλιόταν μέχρι τα 1923 (ανταλλαγή πληθυσμών) στα χωριά Βάτικα και Χαβουτσί της Προποντίδας - τα οποία σήμερα ονομάζονται Misakça και Havutça της επαρχίας Belıkesir της Τουρκίας.  Στα χωριά αυτά ενδέχεται να εγκαταστάθηκαν τσάκωνες πρόσφυγες από την Πελοπόννησο, εκτοπισθέντες μετά τα ορλωφικά (1770).  Το ιδίωμά τους (που κατέγραψε ο Θαν. Κωστάκης) μας δίνει ενδιαφέροντα στοιχεία για την αναπαράσταση της εξέλιξης της τσακωνικής. Σε σύγκριση με το νότιο ιδίωμα είναι πιο συντηρητικό σε αρκετά σημεία, παρά την προφανή επίδραση άλλων πιο 'συμβατικών' ελληνικών διαλέκτων και της τουρκικής.  Ειδικά η τσακωνική της Προποντίδας χρησιμοποιούσε εκτενώς τη μετοχή του ενεργητικού παρακείμενου σε -κού -κούα -κούντα /-kú -kúa -kúnda/, το οποίο κατάγεται από τη μετοχή παρακειμένου της ΑΕ σε -κώς, -κυῖα, -κός.

Αρχικά θα περιέχει ο ιστότοπος σύντομη περιγραφή των ήχων της τσακωνικής, στοιχειώδη γραμματική (κλίσεις ονομάτων και ρημάτων), μερικά κείμενα όπως και λίγες ηχογραφήσεις με μεταγραφή στο φωνητικό αλφάβητο και μετάφραση στα αγγλικά και ελληνικά. Με το πέρασμα του χρόνου, πρόθεσή μου είναι να προσαρτήσω συζητήσεις σχετικές με τα ποικίλα διαχρονικά και συγχρονικά γλωσσολογικά φαινόμενα της τσακωνικής, τα οποία προσφέρουν μεγάλο ενδιαφέρον, όπως και ένα blog. Είμαι τακτικός επισκέπτης στην Τσακονιά και οι Τσάκωνες μ' έχουν βοηθήσει πάρα πολύ, ανάμεσά τους μέλη της Αρχείας της Τσακωνιάς. Στόχος του ιστοτόπου είναι η μεγαλύτερη προβολή της τσακωνικής και διεθνώς και στην Ελλάδα πριν χαθεί για πάντα αυτός ο πολιτισμικός και γλωσσολογικός θησαυρός.

Joe Warr, Whitby Αγγλίας.