Εισαγωγή
Κεντρική Εισαγωγή Ηχογραφήσεις Γραμματική Home Introduction Recordings Grammar
elona sign

Η Τσακωνική είναι μια μοναδική ελληνική γλώσσα η οποία ομιλείται στην Τσακωνιά της επαρχίας Κυνουρίας της ανατολικής Αρκαδίας, σε μια περιοχή που βρίσκεται ανάμεσα στο όρος Πάρνωνα και στον Αργολικό Κόλπο. Α γρούσσα νάμου (η γλώσσα μας) είναι ο μόνος ζωντανός απόγονος της Λακωνικής διαλέκτου της αρχαίας Σπάρτης και των αρχαίων Δωρικών διαλέκτων γενικά, και η ιστορική της εξέλιξη ήταν πολύ διαφορετική σε σχέση με την κοινή νεοελληνική και τις διαλέκτους της. Υποτίθεται ότι η γεωγραφική απομόνωση της Τσακωνιάς συνέβαλε και στη διατήρηση αρχαίων στοιχείων και στη δημιουργία νέων γλωσσικών χαρακτηριστικών. Σήμερα ο αριθμός ομιλητών έχει περιοριστεί υπό την επίδραση παραγόντων όπως της απαγόρευσης της διαλέκτου στα σχολεία στα 1950, μετανάστευσης κ.α. Παρά ταύτα οι τσάκωνες είναι υπερήφανοι για τη γλωσσική κληρονομιά τους και γίνεται μεγάλη προσπάθεια να μαθαίνουν τη διάλεκτο νέοι άνθρωποι της περιοχής. 

Αν και συγγενική γλώσσα της νεοελληνικής, η τσακωνική δεν είναι αμοιβαία κατανόητη με αυτήν - υπήρχαν βέβαια περιπτώσεις τσακώνων που δεν ήξεραν τα νέα ελληνικά μέχρι (σχετικά) πρόσφατα (1950-60) - και οι μη-τσάκωνες ομιλητές της νεοελληνικής δεν καταλαβαίνουν τα τσακώνικα εκτός αν τα έχουν μάθει συνειδητά. Παρά τις πολλές ομοιότητες μεταξύ των δυο γλωσσών, υπάρχουν σημαντικές διαφορές ως προς την προφορά, το λεξιλόγιο, την κλίση ρημάτων και ουσιαστικών.

Κυριότερα χαρακτηριστικά της Τσακωνικής

Η διάλεκτος ομιλείται σήμερα στον Τυρό, Σαπουνακαίικα, Πέρα Μέλανα, Πραγματευτή, Βασκίνα, Λεωνίδιο, Πραστό, Αγιο Αντρέα και σε άλλα χωριά της Κυνουρίας σε μια λωρίδα ανάμεσα στα χωριά Πούλιθρα προς το νότο και Κορακοβούνι προς το βορρά, στις πλαγιές του Πάρνωνα στη δύση και στον Αργολικό Κόλπο (Μυρτώο Πέλαγος) στην ανατολή.  Στην περιοχή αυτή μιλάνε το νότιο ιδίωμα, το οποίο είναι πλέον η μόνη ποικιλία της Τσακωνικής σε καθημερινή χρήση, σε αντιδιαστολή με το βόρειο ιδίωμα που μιλιόταν στα χωριά Καστάνιτσα και Σίταινα (δυτικά και βορειοδυτικά του Πραστού ανάλογα). Πιθανόν να έχει εκλείψει το ιδίωμα αυτό - ο Θανάσης Κωστάκης (γνωστός γλωσσολόγος και ειδικός της τσακωνικής από τα Μέλανα) επισημαίνει ότι ακόμα στα 1930 'η διάλεκτος εδώ είχε ήδη υποχωρήσει σε πολύ μεγαλύτερο βαθμό ... από όσο στα υπόλοιπα τσακωνοχώρια.' (Κωστάκης, Λεξικό της Τσακωνικής Διαλέκτου, σελ. θ', Αθήνα 1986).  Ελπίζω σύντομα να με διαψεύσει κανείς στην τοποθέτηση αυτή - πάντως ο Ν. Λιόσης αναφέρει ότι βρήκε ελάχιστους ομιλητές που ήξεραν καλά το βόρειο ιδίωμα, όταν μάζευε υλικό για τη διδακτορική του διατριβή το 2003 (Λιόσης, 2007 Γλωσσικές επαφές στη Νοτιοανατολική Πελοπόννησο (ΑΠΘ)).

Αλλη ποικιλία της τσακωνικής μιλιόταν μέχρι τα 1923 (ανταλλαγή πληθυσμών) στα χωριά Βάτικα και Χαβουτσί της Προποντίδας - τα οποία σήμερα ονομάζονται Misakça και Havutça της επαρχίας Belıkesir της Τουρκίας.  Στα χωριά αυτά ενδέχεται να εγκαταστάθηκαν τσάκωνες πρόσφυγες από την Πελοπόννησο, εκτοπισθέντες μετά τα ορλωφικά (1770).  Το ιδίωμά τους (που κατέγραψε ο Θαν. Κωστάκης) μας δίνει ενδιαφέροντα στοιχεία για την αναπαράσταση της εξέλιξης της τσακωνικής. Σε σύγκριση με το νότιο ιδίωμα είναι πιο συντηρητικό σε αρκετά σημεία, παρά την προφανή επίδραση άλλων πιο 'συμβατικών' ελληνικών διαλέκτων και της τουρκικής.  Ειδικά η τσακωνική της Προποντίδας χρησιμοποιούσε εκτενώς τη μετοχή του ενεργητικού παρακείμενου σε -κού -κούα -κούντα /-kú -kúa -kúnda/, το οποίο κατάγεται από τη μετοχή παρακειμένου της ΑΕ σε -κώς, -κυῖα, -κός.

Αρχικά θα περιέχει ο ιστότοπος σύντομη περιγραφή των ήχων της τσακωνικής, στοιχειώδη γραμματική (κλίσεις ονομάτων και ρημάτων), μερικά κείμενα όπως και λίγες ηχογραφήσεις με μεταγραφή στο φωνητικό αλφάβητο και μετάφραση στα αγγλικά και ελληνικά. Με το πέρασμα του χρόνου, πρόθεσή μου είναι να προσαρτήσω συζητήσεις σχετικές με τα ποικίλα διαχρονικά και συγχρονικά γλωσσολογικά φαινόμενα της τσακωνικής, τα οποία προσφέρουν μεγάλο ενδιαφέρον, όπως και ένα blog. Είμαι τακτικός επισκέπτης στην Τσακονιά και οι Τσάκωνες μ' έχουν βοηθήσει πάρα πολύ, ανάμεσά τους μέλη του Αρχείου της Τσακωνιάς. Στόχος του ιστοτόπου είναι η μεγαλύτερη προβολή της τσακωνικής και διεθνώς και στην Ελλάδα πριν χαθεί για πάντα αυτός ο πολιτισμικός και γλωσσολογικός θησαυρός.

Joe Warr, Whitby Αγγλίας.